🧪 Detergenty anionowe w wodzie (MBAS)

Fizykochemia ISO 7875-1

Krótko: o co chodzi

Oznaczanie surfaktantów anionowych w wodzie jako substancje aktywne z błękitem metylenowym (MBAS). Badanie wykonuje się według normy ISO 7875-1; Zakres pomiarowy: 0,05–5 mg/L MBAS. Procedura obejmuje 7 kroków (łącznie około 1 h 50 min); stosuje się je m.in. do: Monitoring ścieków komunalnych (stężenie detergentów), Kontrola wody pitnej (detergenty jako wskaźnik zanieczyszczenia), Monitoring wód powierzchniowych (wpływ ścieków).

W skrócie

Norma: ISO 7875-1
Kategoria: Fizykochemia
Kroków procedury: 7
Łączny czas etapów: 1 h 50 min
Zakres pomiarowy: 0,05–5 mg/L MBAS
Granica oznaczalności: ~0,05 mg/L
Długość fali: 650 nm (maksimum absorpcji kompleksu MB)

Przegląd

Surfaktanty (środki powierzchniowo czynne) anionowe stanowią największą grupę detergentów stosowanych w środkach czystości, kosmetykach, przemyśle tekstylnym i metalurgicznym. Najbardziej rozpowszechnionym surfaktantem anionowym jest siarczan laurylu sodu (SLS) i sulfoniane alkilobenzenowe (LAS).

Oznaczenie MBAS (Methylene Blue Active Substances) jest standardową metodą oceny zanieczyszczenia wody surfaktantami anionowymi. Metoda nie jest specyficzna — reagują wszystkie związki tworzące pary jonowe z kationowym błękitem metylenowym, w tym oprócz detergentów również niektóre siarczany, sulfonaty i fosforany organiczne.

Dopuszczalny limit MBAS w wodzie pitnej nie jest wprost określony w polskich przepisach, ale wskaźnik jest rutynowo monitorowany. W ściekach odprowadzanych do wód surfaktanty podlegają kontroli. MBAS jest również ważny w ocenie biodegradowalności detergentów (Rozporządzenie UE 648/2004).

OZNACZENIE DOKUMENTU — SPROSTOWANE 11.09.2026. Wcześniejsze wydania tego wpisu podawały w nagłówku „PN-EN ISO 7875-1:2002". TAKIEGO DOKUMENTU NIE MA. W katalogu PKN zapytanie „ISO 7875" zwraca JEDNĄ pozycję i jest nią PN-ISO 7875-2:2002 (wersja polska) „Jakość wody -- Oznaczanie surfaktantów -- Część 2: Oznaczanie surfaktantów niejonowych z zastosowaniem odczynnika Dragendorffa" — czyli CZĘŚĆ 2, w dodatku z prefiksem PN-ISO, a nie PN-EN ISO. Zapytanie „7875-1" nie zwraca nic (sprawdzone 11.09.2026; kanał kontrolowany zapytaniem o numer obecny w katalogu, które trafienie zwróciło). Część 1 nie została więc wprowadzona do zbioru PN pod tym numerem. CO LABORATORIUM MA STOSOWAĆ ZAMIAST TEGO. Metodę MBAS w zbiorze PN nosi PN-EN 903:2002 (wersja polska) „Jakość wody -- Oznaczanie surfaktantów anionowych przez pomiar indeksu błękitu metylenowego MBAS", karta bez pól „Data wycofania" i „Zastąpiona przez", wprowadza EN 903:1993 [IDT] oraz ISO 7875-1:1984 [MOD], zastępuje PN-C-04550-02:1985. Zakres podany na karcie: stężenia od 0,1 mg/l do 5,0 mg/l, granica wykrywalności około 0,05 mg/l. To ten sam pomiar co opisany niżej, dlatego wpis zostaje — zmieniono wyłącznie oznaczenie dokumentu na takie, które istnieje. Osobny wpis o PN-EN 903 jest w bazie i to jego należy czytać, gdy potrzebna jest polska norma do zakresu akredytacji. UWAGA O SŁOWIE „MOD": PN-EN 903 wprowadza ISO 7875-1 jako ZMODYFIKOWANĄ, a nie identyczną — nie wolno więc traktować obu dokumentów jako zamiennych co do szczegółów procedury.

Zasada metody

W środowisku buforowym (pH 10, bufor boranowy) surfaktant anionowy (R-SO₃⁻) tworzy z błękitem metylenowym (MB⁺) obojętną elektrycznie parę jonową:

R-SO₃⁻ + MB⁺ → [R-SO₃ · MB] (para jonowa)

Para jonowa rozpuszcza się w chloroformie (CHCl₃) — faza organiczna przybiera niebieski kolor. Intensywność zabarwienia mierzy się spektrofotometrycznie przy długości fali 650 nm.

Kalibrację wykonuje się z użyciem soli sodowej sulfonowego kwasu dodecylobenzenowego (standard MBAS). Wynik wyrażany jest jako mg MBAS/L, w przeliczeniu na ten standard.

Zastosowania

Monitoring ścieków komunalnych (stężenie detergentów)
Kontrola wody pitnej (detergenty jako wskaźnik zanieczyszczenia)
Monitoring wód powierzchniowych (wpływ ścieków)
Kontrola efektywności oczyszczalni ścieków (biodegradacja LAS)
Badania biodegradowalności surfaktantów (Rozporządzenie 648/2004/WE)
Monitoring wód opadowych i podziemnych (wykrywanie nieszczelności kanalizacji)

Kluczowe parametry

Parametr	Wartość
Zakres pomiarowy	0,05–5 mg/L MBAS
Granica oznaczalności	~0,05 mg/L
Długość fali	650 nm (maksimum absorpcji kompleksu MB)
Standard kalibracyjny	Sól sodowa sulfonowego kwasu dodecylobenzenowego
Powtarzalność	RSD < 5–10%
Interferencje	Siarczany organiczne, białka, fosforany organiczne, aminy

Norma

Numer normy: ISO 7875-1
Tytuł (PL): Jakość wody — Oznaczanie surfaktantów — Część 1: Oznaczanie surfaktantów anionowych przez pomiar indeksu metylenobłękitowego (MBAS)
Title (EN): Water quality — Determination of surfactants — Part 1: Determination of anionic surfactants by measurement of the methylene blue index (MBAS)

Procedura krok po kroku

Przygotowanie próbki

Pobrać próbkę w butelce szklanej (unikać PE — adsorbuje surfaktanty). Nie filtrować. Analiza jak najszybciej, max 48h w 4°C.

⏱ Czas: 5 min
Ekstrakcja zasadowa

Do 100 mL próbki w lejku rozdzielczym dodać bufor boranowy (pH 10) i 5 mL roztworu błękitu metylenowego. Dodać 15 mL CHCl₃. Wstrząsać energicznie 30 s. Rozdzielić fazy. Zebrać fazę CHCl₃ (dolna).

⏱ Czas: 10 min
Powtórzenie ekstrakcji

Powtórzyć ekstrakcję CHCl₃ jeszcze 2 razy po 10 mL. Połączyć ekstrakty chloroformowe.

⏱ Czas: 10 min
Oczyszczanie ekstraktu

Ekstrakt CHCl₃ przenieść do nowego lejka z 50 mL H₂SO₄ 0,5 mol/L i 5 mL MB. Wstrząsać. Zebrać fazę CHCl₃. Powtórzyć 2×.

⏱ Czas: 15 min
Pomiar absorbancji

Przesączyć ekstrakt CHCl₃ przez bibułę z Na₂SO₄ bezwodnym (usunięcie wody). Zmierzyć absorbancję przy 650 nm w kuwecie 1 cm wobec czystego CHCl₃.

⏱ Czas: 5 min
Kalibracja

Wzorce: 0; 0,1; 0,5; 1,0; 2,0; 5,0 mg/L MBAS. Procedura identyczna jak dla próbek. Krzywa kalibracyjna A = f(c). R² > 0,998.

⏱ Czas: 60 min
Obliczenia

Stężenie MBAS odczytać z krzywej kalibracyjnej. Wynik w mg/L MBAS (jako kwas dodecylobenzenosulfonowy). Uwzględnić współczynnik rozcieńczenia.

⏱ Czas: 5 min

Wymagany sprzęt i aparatura

Sprzęt	Przykład	Orientacyjna cena
Spektrofotometr UV-Vis	Hach DR6000, Shimadzu UV-1900, Thermo Genesys 150	15 000–80 000 PLN
Lejki rozdzielcze 250 mL	Ze szkła borokrzemowego z kranem PTFE, min. 3 sztuki na próbkę	150–400 PLN/szt.
Stojak do lejków rozdzielczych	Stojak metalowy na 4–6 lejków	500–1 500 PLN
Kuwety spektrofotometryczne	Kuwety szklane 1 cm, dopasowane do CHCl₃	100–300 PLN/szt.
Pipety automatyczne	Eppendorf, Brand — zakresy 1–10 mL	800–2 000 PLN/szt.

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Odczynnik	CAS	Szczegóły
Błękit metylenowy (Methylene Blue)	61-73-4	Roztwór 0,035% w wodzie. Barwnik kationowy tworzący pary jonowe z surfaktantami
Chloroform (CHCl₃)	67-66-3	Czystość cz.d.a., rozpuszczalnik do ekstrakcji par jonowych. ~50 mL/próbkę (wielokrotna ekstrakcja)
Bufor boranowy pH 10	—	Kwas borowy + NaOH do ustawienia pH reakcji
Kwas siarkowy rozcieńczony	7664-93-9	0,5 mol/L H₂SO₄, do zakwaszania w etapie oczyszczania ekstraktu
Sól sodowa kwasu dodecylobenzenosulfonowego	—	Standard kalibracyjny MBAS, 1000 mg/L
Woda dejonizowana	—	Do przygotowania roztworów i płukania szkła

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

Chloroform — szkodliwy, możliwy kancerogen (grupa 2B IARC). Praca wyłącznie w dygestorium
Błękit metylenowy — barwi skórę i ubrania. Rękawice nitrylowe
Kwas siarkowy — żrący. Rękawice kwasoodporne, okulary
Odpady chloroformowe — zbierać oddzielnie jako odpady organiczne halogenowane
Nie dopuszczać do kontaktu CHCl₃ z otwartym ogniem (fosgen!)
Fartuch, okulary, rękawice obowiązkowe. Wentylacja dygestorium sprawna

Najczęstsze pytania

Jaka norma opisuje to badanie?

Badanie wykonuje się według normy ISO 7875-1 — „Jakość wody — Oznaczanie surfaktantów — Część 1: Oznaczanie surfaktantów anionowych przez pomiar indeksu metylenobłękitowego (MBAS)”. Tytuł angielski: „Water quality — Determination of surfactants — Part 1: Determination of anionic surfactants by measurement of the methylene blue index (MBAS)”.

Na czym polega ta metoda?

Metoda opiera się na tworzeniu par jonowych między anionowymi surfaktantami a kationowym barwnikiem — błękitem metylenowym (MB) — w środowisku zasadowym, i ich ekstrakcji do fazy organicznej (chloroform). W środowisku buforowym (pH 10, bufor boranowy) surfaktant anionowy (R-SO₃⁻) tworzy z błękitem metylenowym (MB⁺) obojętną elektrycznie parę jonową: R-SO₃⁻ + MB⁺ → [R-SO₃ · MB] (para jonowa) Para jonowa rozpuszcza się w chloroformie (CHCl₃) — faza organiczna przybiera niebieski kolor.

Jaki jest zakres pomiarowy i dokładność?

Zakres pomiarowy: 0,05–5 mg/L MBAS; Granica oznaczalności: ~0,05 mg/L; Długość fali: 650 nm (maksimum absorpcji kompleksu MB); Standard kalibracyjny: Sól sodowa sulfonowego kwasu dodecylobenzenowego.

Ile trwa wykonanie badania?

Suma czasów podanych przy poszczególnych etapach to około 1 h 50 min. Procedura obejmuje 7 kroków.

Jaki sprzęt jest potrzebny?

Spektrofotometr UV-Vis, Lejki rozdzielcze 250 mL, Stojak do lejków rozdzielczych, Kuwety spektrofotometryczne, Pipety automatyczne. Orientacyjny koszt podstawowej aparatury (Spektrofotometr UV-Vis): 15 000–80 000 PLN.

Gdzie stosuje się to badanie?

Monitoring ścieków komunalnych (stężenie detergentów); Kontrola wody pitnej (detergenty jako wskaźnik zanieczyszczenia); Monitoring wód powierzchniowych (wpływ ścieków); Kontrola efektywności oczyszczalni ścieków (biodegradacja LAS); Badania biodegradowalności surfaktantów (Rozporządzenie 648/2004/WE); Monitoring wód opadowych i podziemnych (wykrywanie nieszczelności kanalizacji).

Jakie środki ostrożności obowiązują?

Chloroform — szkodliwy, możliwy kancerogen (grupa 2B IARC). Praca wyłącznie w dygestorium; Błękit metylenowy — barwi skórę i ubrania. Rękawice nitrylowe; Kwas siarkowy — żrący. Rękawice kwasoodporne, okulary; Odpady chloroformowe — zbierać oddzielnie jako odpady organiczne halogenowane; Nie dopuszczać do kontaktu CHCl₃ z otwartym ogniem (fosgen!); Fartuch, okulary, rękawice obowiązkowe. Wentylacja dygestorium sprawna.

Które laboratorium wykona to badanie?

Badanie wykonują laboratoria akredytowane według ISO/IEC 17025. Na LabCoda wyszukasz je po numerze normy ISO 7875-1.

🔍 Znajdź laboratorium wykonujące to badanie