👃 Zapach i smak wody

Fizykochemia PN-EN 1622

Przegląd

Zapach i smak wody pitnej należą do najważniejszych parametrów organoleptycznych ocenianych przez konsumentów. Choć obecność zapachu lub smaku nie zawsze oznacza zagrożenie zdrowotne, stanowi sygnał ostrzegawczy mogący wskazywać na zanieczyszczenie chemiczne, mikrobiologiczne lub produkty metabolizmu glonów i sinic (np. geosmina, 2-metyliizoborneol — MIB).

Norma PN-EN 1622 definiuje dwie ilościowe metody oznaczania: TON (Threshold Odour Number — próg wyczuwalności zapachu) i TFN (Threshold Flavour Number — próg wyczuwalności smaku). Metoda polega na sukcesywnym rozcieńczaniu badanej próbki wodą bezwonną i bezsmakową, aż do momentu, w którym zapach lub smak staje się niewyczuwalny. Stosunek rozcieńczenia odpowiada wartości TON/TFN.

Badanie wykonuje trzyosobowy zespół oceniający (panel sensoryczny), przeszkolony w rozpoznawaniu typowych zapachów wody (chlorowy, ziemisty, rybny, stęchły, siarkowodorowy, fenolowy). Próbkę bada się w temperaturze 25±1°C. Norma przewiduje również jakościową metodę oceny — określenie rodzaju zapachu (deskryptory) i jego intensywności w skali 0–4.

Oznaczanie zapachu i smaku jest wymagane przez Rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi. Dopuszczalna wartość to „akceptowalny przez konsumentów i bez nieprawidłowych zmian". W praktyce laboratoryjnej TON ≤ 2 przy 25°C uznaje się za akceptowalny.

Zasada metody

Metoda opiera się na rozcieńczaniu próbki wody bezwonną wodą odniesienia (filtrowana przez węgiel aktywny) w określonych proporcjach geometrycznych. Seria rozcieńczeń prezentowana jest panelowi sensorycznemu składającemu się z co najmniej 3 oceniających. Każde rozcieńczenie oceniane jest metodą trójkąta — oceniający otrzymuje 3 naczynia: dwa z wodą odniesienia i jedno z próbką rozcieńczoną, zadaniem jest wskazanie naczynia z próbką. TON oblicza się jako stosunek objętości końcowej do objętości próbki w najwyższym rozcieńczeniu, przy którym zapach jest jeszcze wyczuwalny przez 50% panelu.

Zastosowania

• Kontrola jakości wody pitnej (Rozporządzenie MZ — parametr obligatoryjny)
• Monitoring ujęć wody powierzchniowej — wykrywanie zakwitów glonów
• Kontrola procesu uzdatniania wody (filtracja na węglu aktywnym, ozonowanie)
• Ocena wody butelkowanej i źródlanej
• Badanie wody w basenach kąpielowych
• Reklamacje konsumentów dotyczące jakości wody
• Identyfikacja źródeł zanieczyszczenia organoleptycznego sieci wodociągowej

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-EN 1622:2006

Tytuł (PL)

Jakość wody — Oznaczanie progu wyczuwalności zapachu (TON) i progu wyczuwalności smaku (TFN)

Title (EN)

Water quality — Determination of the threshold odour number (TON) and threshold flavour number (TFN)

Procedura krok po kroku

1. Przygotowanie wody bezwonnej

   Przefiltruj wodę destylowaną przez kolumnę z węglem aktywnym. Sprawdź organoleptycznie brak zapachu. Przygotuj min. 10 L.

   ⏱ Czas: 30 min

2. Przygotowanie próbki

   Próbkę wody doprowadź do temperatury 25±1°C w łaźni wodnej. Jeśli zawiera chlor, dodaj tiosiarczan sodu (10 mg/L).

   ⏱ Czas: 15 min • 🌡 Temperatura: 25°C

3. Wstępna ocena jakościowa

   Panel sensoryczny (3 osoby) ocenia próbkę nierozcieńczoną. Określa rodzaj zapachu (deskryptory: chlorowy, ziemisty, stęchły, rybny itp.) i intensywność (0–4).

   ⏱ Czas: 5 min

4. Przygotowanie serii rozcieńczeń

   Przygotuj rozcieńczenia geometryczne: 1:1, 1:2, 1:4, 1:8, 1:16, 1:32, 1:64 (próbka:woda bezwonna). Końcowa objętość 200 mL.

   ⏱ Czas: 15 min

5. Badanie metodą trójkąta

   Dla każdego rozcieńczenia przygotuj 3 naczynia: 2 z wodą bezwonną i 1 z rozcieńczoną próbką. Oceniający wskazuje próbkę odmienną.

   ⏱ Czas: 30 min • 🌡 Temperatura: 25°C

6. Rejestracja wyników

   Zapisz dla każdego oceniającego: ostatnie rozcieńczenie, przy którym poprawnie zidentyfikował próbkę. Pracuj od najwyższego rozcieńczenia do najniższego.

   ⏱ Czas: 10 min

7. Obliczenie TON

   TON = stosunek objętości końcowej do objętości próbki przy progu wyczuwalności. Wynik jako mediana z ocen panelu. Np. rozcieńczenie 1:4 → TON = 4.

   ⏱ Czas: 5 min

8. Oznaczanie smaku (TFN) — opcjonalnie

   Powtórz procedurę z oceną smaku zamiast zapachu. Oceniający kosztuje próbkę i wypluwa. Tylko dla wody o potwierdzonej jakości mikrobiologicznej!

   ⏱ Czas: 30 min

9. Kontrola jakości

   Sprawdź, czy woda bezwonna jest rzeczywiście bezwonna (kontrola negatywna). Wprowadź próbkę kontrolną z dodatkiem geosminy (10 ng/L).

   ⏱ Czas: 10 min

10. Dokumentacja i raportowanie

    Zapisz: TON, TFN, deskryptory zapachu/smaku, intensywność, temperaturę, skład panelu, datę i godzinę badania.

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Smak oceniać wyłącznie dla wody o potwierdzonej jakości mikrobiologicznej (brak E. coli, enterokoków)
• Tiosiarczan sodu — nieszkodliwy, stosować rękawice ochronne przy przygotowaniu roztworów
• Węgiel aktywny — pył może podrażniać drogi oddechowe, stosować maskę przy wymianie złoża
• Pomieszczenie do ocen sensorycznych musi być wolne od zapachów (kosmetyki, jedzenie, dym papierosowy)

Najczęstsze pytania